ХИСОРСКИЙ ЗАПОВЕДНИК И ЕГО АРХИТЕКТУРНЫЕ ПАМЯТНИКИ у * Душанбе—1993 ^jfZ подобными сооружениями Среднего Востока позволили авто­ ру уточнить время постройки памятника. . В очерке Р. Мукнмова «Мадраса» Нав» рассматривает­ ся другой памятник Регистана, являвшийся крупным учеб­ ным и научным центром Хисорской долины. Несмотря на от­ даленность Хисора от крупных городских центров Средней Азии, зодчие здесь создали интересное сооружение как по внешней архитектуре, так и по планировке. В очерке широко использованы письменные данные путешественников и уче­ ных конца Х1Х~начала XX вв., а также привлечены архитек­ турные материалы по другим подобным объектам Средней Азии. Это дало возможность автору датировать памятник XV1I­XVIII вв. Последний очерк издания «Каравансарай Хиштин» (ав­ торы Р. Мукимов, 3. Алиева, П. Самойлик) посвящен инте­ ресному сооружению торгово­гостшшчного назначения — ка­ равансараю. Последний дошел до нашего времени в руиниро­ ванпом состоянии, поэтому реставраторы решили его восста­ новить в виде фундаментов и фрагментов стен. Дополнитель­ ные исследования памятника позволили предложить целост­ ную реставрацию каравапсарая и устройство в нем центра народных ремесел с действующими мастерскими, производя­ щими продукцию для туристов и посетителей Заповедника. Авторы, опираясь на последнее предложение, воссоздают бы­ лой облик каравапсарая и уточняют время его постройки— XVIII век. В целом, настоящее издание является первым опытом обобщения научных изысканий сотрудников Заповедника с це­ лью популяризации архитектурного наследия таджикского народа. Издание снабжено оригинальными иллюстрациями в виде чертежей и натурных фотографий. Редколлегия. МАМНУЪГОХ,И \ИСОР ВА ЁДГОРИХ.ОИ МЕЪМОРИИ ОН Мамнуъгохи таърихй­мадании Хиеор осорхонаест зсри осмони кушод ва кимати бехамтои таърихй, бостоншиносй ва меъмориро бархурдор аст. Мамнуъгох бо карордоди махсусн хукумат соли 1982 арзн вучуд кардааст. Имруз худуди 86 гектарро доро буда камс дуртар аз пойтахти Чумхурии То­ чикистон — шахри Душанбе, дар китъаи зебоманзари водии Х,исор вокеъ гардида аст. Им марз бостонист ва зиёда аз 2000 сол кабл аз мо инчо маркази тамаддуни волое бо номи шахри Х,исор арзи хастй дошт. Едгорихои меъморие, ки то ба имруз симои.аслии хешро махфуз доштаанд, бунёдашоп аз карий XI огоз гирифта то садаи XIX думбола мегирад. Лахзае, ки моро мачмуи едгори­ хои меъмори ба огуш мсгпранд бидуии истилоха хештанро дар шахри асримиёнагие бо майдонаш Регистон, дижи ка­ дим, силсилаи иншоотхои маданй­маърифатй, чомиавй­савдой мебинем. Майдони Регистоиро ду Мадраса Кухна ва Нав (XVI­XVIII), корвонсарои Хиштин (XVIII), дарвозаи азим бо садди дифой Калъаи Х,исор ташкил мсдиханд. Дуртар аз майдон дар бахши чанубй макбарам Махдуми Аъзам (XI­XII, XVI) ва дуртар аз макбара дар бахши чанубу шаркй сдго­ рии Масчиди Сангин (XI­XII, XV­XVII) вокеанд. Х.амчунон ба гайр аз едгорихои номрас шуда Хисори асримиёнагй боз якчанд едгорихои меъмори ба амсоли мадрасаи Чашмаи Мо­ хнён, масчиди Одина, тахоратхона, гармоба ва Faflpaxopo мо­ лик буд, ки онхо холо хадафи пажухиши бостоишиносианд. Бештарп едгорихои меъмори имруз таъмир карда шуда­ анд ва ходимони мамнуъгох дар бинохои таъмиршуда таъси­ сн осорхонахои таърихй фарханги ислом, рузгордории точик, бузургони точик, донишмандони Хисормарзро таррохи наму­ даанд. Ахдофи мачмуае, ки дар даст доред тахлили хамачаб­ хаи меъмории ёдгорихо, омузиши таърихй бунёд ва имкония­ ти истифодаи ёдгорихо, имруз бахри таргиби фарханги мар­ думи точик аст. Мачмуа бо маколаи пешгуфтории раиси мамнуъгох про­ фессор Неъматов Н. Н. «Мамнуъгохи таърихй­мадании Х,н­ сор: таърихй таъсиси он» огоз меёбад. Макола рочеъ ба рох­ хои мураккаби таъсисёбии осорхона зсри осмони кушод дар 6 Очерки дигари мачмуа «Мадрасаи Нав» низ ба калами пажухишгар Р. Мукимов тааллук дорад­ Кобнлн таваччух аст, ки ба мавкеи чугрофии водпи Хисор, яъне дур будани он аз маркази тамаддуни Осиён Вусто пигох накарда меъмо­ рони ин марз бо иншоотхои бохашамати худ шухрат ёфта­ анд. «Мадрасаи Нав» хамчун маркази тадрисп ва илмй бо услуби меъмории худ бехамтост. Таи пажухишн хеш муал­ лиф на як бору ду бор ба маъхазхои хаттию навиштахон сайёхону донишмандони интихои карий XIX ва ибтидои кар­ ий XX мурочиат намуда аст. Истифодаи маъхазхо ва киёс бо дигар ёдгорихо ба муаллиф имкон доданд, ки санаи ани­ ки бунёди ёдгориро муайян намояд. Охирин очерки мачмуа «Корвонсарои Хиштин» (Р. Му­ кимов, 3. Алиева, П. Самойлик) ба ёдгории хелс ачиб «Кор­ вонсарои» бахшида шудааст. Корвонсарои хамчун растай тичоратй ва мехмонхоиа хнзмат менамуд. Ба мо аз ин ёдго­ рй танхо вайронахо мерос мондаст. Тармимгарон кисмати зербино ва дсворхои ёдгориро баркарор намудаанд. Тадки­ коти иловагй ба тармими пурраи корвонсарои бо шакли пе­ шинааш имконият фарохам овард. Максад хает, ки раста­ хон савдой бо симои пешинаашон баркарор гашта дар ончо устохонахои хунархои мардумй амал кунанд. Хуллас ин мачмуа икдоми нахустини чамъбаст намуда­ ни чустучухои илмии ходимони мамнуъгох дар густаридани мероси меъмории ниёгон аст. Мачмуа бо мусавварахо ва аксхо зеб дода шуда аст. Х,айати тахриряя.