УДК 627.157 СУРОРИШ КАНАЛЛАРИНИНГ ГИДРАВЛИК ПАРАМЕТРЛАРИНИ АНИКЛАШНИ ТАКОМИЛЛАШТИРИШ А. Фатхуллоев, А. Хазратов ТИМИ Республикамизнинг асосий сув манбалари Амударё ва Сирдарё хисобланади. Бу дарёлар шаклланиш жараёнида Узи билан бир канча чукиндиларни олиб юради. Бу дарёлардан сугориш каналларига тУугридан-тутри сув олиш бир канча муаммолар тугдиради. Шунинг учун суториш каналларига сув олишда окимдаги чукиндилар микдори окимнинг лойика Узатиш кобилятини бахолай олиш зарур булади. Бу жараёнларни Урганиш ва илмий асослаш максадида «Аму-Кашкадарё» ирригация тизимлари хавза бошкармаси тасарруфидаги Миришкор каналида табии дала шароитида изланишлар олиб борилди. Миришкор каналига сув олиш иншоотидан олдин окимдаги чукиндилар маълум кисми сув омборида тиндирилиб маълум даражада камайтирилади, лекин шунга карамасдан каналда лойика босиш жараёни давом этмокда. Илмий изланишлар каналнинг ПК 630+00 дан ПК 933+00 кисмида олиб борилган булиб, бу кисмнинг лойихавий гидравлик элементлари куйидагича. ПК 630-+00 да каналнинг лойихавий гидравлик элементлари: Каналдаги сув сарфи: 0=125 м’/с. Канал тубининг эни Б/=22 м; канал киялиги т=3,0; гадир - будурлик коэффициенти л = 0,022; каналнинг нишаблиги { = 0,00005. ПК 933+00 да каналнинг лойихавий гидравлик элементлари: Каналдаги сув сарфи: О = 100 м’/с. Канал тубининг эни В, = 20 м; канал киялиги т =3,0; гадир - будурлик коэффициенти л = 0,022; каналнинг нишаблиги / = 0,00006. Маълумки, каналнинг лойка узатиш кобилияти каналдаги оким тезлиги билан богликдир. Йил давомида каналдаги сув сарфининг Узгарувчанлиги, каналнинг бошка гидравлик элементларининг Узгаришига олиб келганлиги аникланди. Асосан бу оким тезлигининг Узгаришига ва натижада каналнинг лойка Узатиш — кобилиятининг пасайишига сабаб булади. Табиий дала шароитида олиб борилган изланишлар шуни курсатадики, каналнинг лойихавий гидравлик элементларининг Узгариши натижасида окимнинг лойка Уузатиш кобиляти пасайган. Бу эса Уз навбатида канал узанини лойка заррачалари билан тулиб колишига олиб келади. Бу жараен хозирги кунда долзарб муаммолардан хисобланади, чунки канал кундаланг кесими Узгариши натижасида биринчи навбатда каналнинг сув Утказиш кобиляти пасаяди, вахоланки каналлардан фойдаланишдан асосий максад максимал даражада сув Уузатишни таъминлаш хисобланади. Каналларни лойихалашда, уларни реконструкция килишда окимнинг лойика Узатиш кобиляти, каналдаги хисобий сув сарфига эътибор бериш лозим. Миришкор канали КМ ва К да келтирилган формулалар ёрдамида лойихаланганлигига карамай канал Узанида лойика босиш жараёни кузатилмокда. Курилиш меъёрлари ва коидалари буйича (КМ ва К 2.06.03-97) рухсат этилган лойка босмайдиган тезликларни аниклаш куйидагича тавсия этилган: а) окимдаги чукиндилар таъсирини хисобга олган холда: у, = Ах 0' () А — эмперик коэффициент булиб, чукиндиларнинг гидравлик йириклигига боглик равишда аникланади. 6) окимдаги чукиндилар таъсирини хисобга олинмаган холда: 40