УДК 627.157 ОКИМДАГИ ЧУКИНДИ ЗАРРАЧАЛАРИНИНГ ТУПРОК УНУМДОРЛИГИНИ ОШИРИЩДА МИНЕРАЛ УЕИТ СИФАТИДА ФОИДАЛАНИШ ИМКОНИЯТЛАРИ Л. Самиев,‚ М. Усанов ТИМИ Миришкор каналида олиб борилган тадкикот ишларида каналнинг лойка босиш жараёни урганилди. Каналнинг лойка босган жойлардан олинган чукинди намуналари кимёвий ва фракцион таркибини тахлил килиш натижасида канал узанидаги лойка заррачаларининг таркибидаги минерал утгит сифатида фойдаланиш мумкин булган кимёвий моддаларнинг мавжудлиги аникланди (1 жадвал). Утказилган тадкикотлар натижасида маълум бУлдики, чукинди зарралар Улчами кичиклашиши билан 51О›, А»Оз, КезО каби кимёвий моддалар микдори камайиб боради. Шуни таъкидлаш лозимки, гидротехник ва гидромелиоратив иншоотларни лойихалаш ва куришда каттик зарралар режимини ростлашда зарур булган чукинди заррачаларнинг фракцион хилма — хиллиги хар доим хам хисобга олинмайди. Маълумки, тупрок экологик холати ва хосилдорлиги суГориш суви сифатига богликдир. Амударё каби сув манбаларида сув билан биргаликда таркиби минерал Уугитларга бой булган жуда катта микдордаги чукиндилар окиб келади. Аммо сув манбаларни бошкариш ва улардан фойдаланиш максадида курилаётган гидротехник ва мелиоратив иншоотларда уларнинг роли хамма вакт хам тугри хисобга олинмайди. Бундан ташкари, окимдаги чукиндиларни бошкаришга мулжалланган замонавий иншоотларнинг асосий вазифаси окимни улардан тозалашдан иборат булиб колмокда. Натижада чукиндилардан сунъий равишда ажратилган, экин далаларига зарур булган оким таркибидаги минерал УГитлар тиндиргичларда колиб кетмокда. Сузиб юрувчи каттик заррачаларнинг оким узунлиги буйлаб таксимланишини хисоблаш масаласи хозирги пайтгача муаммолигича колмокда. Бу масаланинг ечилиши каттик зарралар диаметри катта микёсда узгарадиган тез ювилувчи узанлар учун айникса кийинлашади. Бу ерда иккита масалани бир вактнинг Узида ечиш талаб килинади. Бир томондан зарарли катта диаметрли каттик зарраларни тиндиргичларда саклаб колиб, сугориш каналларни лойка босишдан саклаш масаласи булса, иккинчи томондан, тупрок унумдорлигини оширадиган катта микдорда минераллардан иборат кичик диаметрли (диаметри @<0,1 мм) сузиб юрувчи каттик заррачаларнинг суГориладиган далаларга етиб боришини таъминлаш масаласидир. Чукиндиларни узунлик буйича таксимланишини хисоблашнинг мавжуд услубларини тахлил килиш шуни курсатадики, бу услублар асосан узгармас кесимга эга булган ростловчи иншоотлар учун ишлаб чикилган булиб бунда окимнинг уртача тезлиги курилаётган узан кисми узунлиги буйича узгармас килиб кабул килинган. Илмий изланишлар Амударёдаги муаллаклашган чукинди заррачаларининг карийб 70 фоизини диаметри 0,05 мм дан кичик булган чукиндилар, Миришкор канали окимидаги муаллаклашган чукиндилар таркибий кисмининг 60 фоиздан ортиГини диаметри 0,05 мм дан кичик булган заррачалар, Амударё чукиндилар заррачалари таркибининг куп кисмини тупрок унумдорлиги ошиши учун зарур булган кимёвий бирикмалар ташкил этиши аникланди. Бу жараёндаги тахлиллар окимдаги чукиндиларни бошкаришда уларнинг таркибий кисмига алохида эътибор бериш талаб килинишини курсатди. Демак окимдаги муаллаклашган чукинди заррачаларини тиндиргичларда фракцияларга ажратиб бошкариш зарур. Бу биринчидан, таркиби минералларга бой булган майда заррачаларни экин далаларига узатиш, иккинчидан, тиндиргичларда факат катта диаметрли зарралар колиши туфайли уларни тозалаш ишларига сарфланадиган энергияни тежаш имконини беради. 34