максадида урганиш ёки гумус тупланиши хакидаги маълумотларни чукурлаштириш заруриятини тугдиради. Тупроклар гумусининг гурухий таркиби куйидагичадир: ювилиб тупланган тупрокларнинг юкори катламларида Шимолий ёнбагирларда органик углероднинг энг куп микдори (1.713-1.235%) мавжуд. Бу жанубий ёнбагирлардаги шундай катламлардагидан сезиларли даражада ортикдир (1.038-0.800%). Ювилмаган тупроклардаги углерод микдори юкори катламларда 1.247-0.701%. Энг кам микдори эса уртача ювилган тупрокларда жанубий ёнбагирда кузатилади. Шимолий ёнбагирдаги уртача ювилган тупрокларда органик углерод микдори юкори катламларда 0.568-0.504%, кесим куйисига караб 0.104-0.075% гача пасайиб боради. Жанубий ёнбагирнинг шундай катламларида юкоридан куйига караб 0.551-0.237% дан 0.81% гача кескин пасаяди. Урганилган тупроклар гумус моддаларининг гурухий таркибида фульвокислотлалар, гумин кислоталарда сезиларли даражада ортиклик килади. Окизик тупрокларда ёнбагирнинг хар иккала кисмида С,к:Сфк (Гумин кислоталар углеродининг фульвокислоталар углеродига) нисбати чимли катламда 1 якинлашади ва 0.85-0.84 ни ташкил этади. Куйига томон аста-секин 0.74-0.64 гача пасаяди. Гумин кислоталар углеродининг фульвокислоталар углеродига нисбатининг якин курсаткичлари, ювилмаган тупрокларнинг хайдаладиган катламларидан олинган, шимолий ва жанубий ёнбагирларда бу курсаткич 0.67-0.72 билан чегараланади. Урганилган тупроклар окизик ва ювилмаган хилларининг юкори катламлари гумус типига кура фульват — гуматли хисобланади. Куйига томон бу нисбат 0.58-0.54 ва 0.74-0.64 гача пасаяди, бу гумин кислоталар гурухининг камайишига боглик. Уртача ювилган тупроклар Ск:Сук нисбати шунингдек, гумус типига кура анча фарк килади. Хайдаладиган катламларда бу нисбат шимолий ёнбагирларда 0.67, жанубий ён багирларда 0.72ни ташкил этади ва гумуснинг гуматли-фульватли типига киради. Уртача ювилган тупрокларнинг куйи катламлари шимолий ва жанубий ёнбагирларида гумуснинг фульвотли типига хос, унда С.к:Сфк нисбати 0,49-0,3$ да чегараланади. Гумус моддаларининг энг куп гидролизланиши билан Шимолий ва жанубий ёнбагирлар ювилиб тупланган тупроклар чимли катламлари характерланади. Бу ерда С.к:Сук нисбати 1.94-168% га тенг. Куйига томон гидролизланиш 1.46-1.09% га камаяди, бу гумин кислотлар хиссасининг камайиши Билан богликдир. Паст гидролизланиш билан ювилмаган ва уртача ювилган тупрокларнинг хар иккала ёнбагир турлари характерланади. Южкори катламларда С‚к:Сук нисбати 1.29-1.33% ни ‚ ювилмаган тупрокларда, уртача ювилган тупрокларда 0.92-0.89% ташкил этади. Тупланган маълумотларга кура, тупрок умумий углерод микдорига мос равишда гумин - кислоталар углеродининг энг куп микдори билан шимолий ва жанубий экспозициялардаги ювилмаган ва окизик тупроклар характерланади (25.4-28.6%, 25.65- 30.41%) хамда юкори катламларда 10.4-20.4%; куйи катламларда 13.13-25.40% ва аксинча, энг кам микдор билоан уртача ювилган тупрок хиллари характерланиб, 14.90-19.5%ни юкори катламларда, 4.0-10.40% ни куйи катламларда ташкил этади. Учламчи давр неоген ёткизикларида шаклланган турли даражада эрозияга учраган тупроклар гумусининг фракциявий таркибини анализ килиш натижаларига кура, гумус моддаларининг ёнбагир экспозицияси, шунингдек эрозияга учраганлик даражасига боглик холда бирикишларида бир канча фракциялар мавжуд. Лекин шу билан бирга улар учун умумий булган гилли минераллар, бир ярим даражали оксидлар билан боглик булган 3- фракциянинг, шунингдек, купрок кальций билан боглик, 2-фракциянинг устунлиги каби хусусияти сакланиб колади. Жанубий экспозиция тупроклари гумин кислоталар фракцияси микдори билан шимолийдан фарк килади. Жанубий экспозициянинг окизиклар ва ювилмаган тупроклари юкори катламларида гумин кислоталарнинг 3-фракцияси устунлик килса-да, унинг -234-