ЛИТЕРАТУРА: 1. Курбанбаев Е. Проблема Арала и Приаралья // Материалы международного семинара «Экологические факторы и здоровье матери и ребенка в регионе Аральского кризиса». — Ташкент: Фан, 2001. 2. Матсапаева И.В., Аденбаев Б.Е., Константинова Л.Г., Ли Т.П. Современное состояние лимнических экосистем низовьев Амударьи. // Водные ресурсы. - 2003. УДК Гумусный ифракционный состав подверженных почв. ЭРОЗИЯГА УЧРАГАН ТИПИК БУЗ ТУПРОКЛАР ГУМУСИНИНГ ГУРУХИЙ ВА ФРАКЦИОН ТАРКИБИ Кучкоров Ж., Раупова Н. (ТоШДАУ) Маълумки, тупрокнинг ривожланиши ва унумдорлиги гумуснинг хосил булиши билан богликдир. Гумуснинг тупрок хосил булишидаги мухим вазифасиунинг хоссалари таркиби ва табиати оркали тушунтирилади. Гумуснинг анчагина мураккаб структурага эга эканлиги аникланган. Гумус тупланишининг аосси куйидагича: фенол типидаги хушбуй бирикмаларининг аминокислоталар билан узаро конденсацияси ва уларнинг каттик фазага утиши, системанинг аста-секин гумин кислоталарга кадар парчаланиши, уларнинг кисман сувсизланиш — ва — ички — молекуляр — гурухланиши, — кислоталарнинг — кейинги конденсацияланиши учун шароит яратиш ва карбоксил гурухларнинг ортиши гумус моддаларининг асосий гурухлари, гумин кислоталар, фульвокислоталар ва гуминлар билан богликдир. Гумин кислоталар ва фульвокислоталарнинг микдори ва нисбати уларнинг фракцион таркиби тупрок хосил булиш жараёниларининг даражаси ва Ййуналиши, шунингдек тупрокнинг маданийлаштириш даражасини курсатади. Шунинг учун гумус таркиби ва гумус моддаларининг хоссаларини урганиш, тупрок генезиси ва уларнинг унумдорлик салохияти даражасини аниклашда энг зарур хисобланади. Узбекистондаги буз тупроклар гумусининг фракцион таркиби В.П.Костюченко (1957), Т.Б. Азизов (1962), Н.П.Муравьева, 3.Б.Селитренникова (1965), И.А.Зиямухамедов(1971), М.М.Тошкузиев (1995), М.Фахрутдинова (1998) ва бошкалар томонидан урганилган. Адабиётлардан маълумки, эрозияланган тупрокларнинг ювилиш даражасини аниклаш учун морфометрик тадкикотлардан ташкари, кушимча курсаткичлар сифатида гумус кесимининг, гумуснинг сифат таркибини хисобга олган холда, хосил булиш хусусиятларидан фойдаланилади. В.Р.Волобуев (1968) тупроклар диагностикаси учун гумуснинг гурухий ва фракцион таркиби курсаткичларидан фойдаланишни таклиф килади. Тупрок хосил булиш шарт-шароитлари, шунингдек, органик колдикларнинг парчаланиши ва гумус хосил булиш жараёнлари бизнинг тупроклар шароитида бутунлай фарк килади. Адир зоналарида шаклланган тупрок гумуси узининг сифат таркиби билан бошка минтакалар тупроклари гумусидан фарк килади. Бу кизгиш рангли неоген ёткизикларида шаклланган, эрозияланган тупрокларда гумус таркибини диагностика -233-