УДК: 631.46.464 ЧУЛ ХУДУДИ УТЛОКИ ТУПРОКЛАРИНИНГ МЕЛИОРАТИВ ВА МИКРОБИОЛОГИК ХОЛАТИ. Куранбаев Р.К., Раимбоева Г.Ш. (ТошДАУ) Ушбу маколада чул худуди утлоки тупрокларининг мелиоратив, экологик ва унумдорлик — холати — Урганилган — булиб, тупрок — унумдорлигини — оширишда микроорганизмларнинг ахамияти ёритилган. Маълумки, тупрок унумдорлигини саклаш ва оширишда — тупрокнинг мелиоратив ва экологик холатини, тупрокнинг физик-механик, кимёвий ва биологик хоссаларини яхшилаш зарур. Чул худуди утлоки тупрокларини уУрганиш борасида Коракалпогистон Республикаси Эллик-калъа тумани Эллик-калъа фермерлар уюшмаси хужалигида тадкикотлар олиб борилиб, хужалик тупрокларида кесмалар казилиб,утлоки тупрокларнинг — морфогенетик — курсаткичлари, — физик-механик, кимёвий — ва микробиологик хоссалари тахлил килинди.Илмий изланишлар олиб борилаётган хужалик тупроклари дефляцияга учраган булиб,дефляция жараёни асосан бахор фаслида булиб,шамолнинг тезлиги 15-20 м/секундан - ортик.Тупрок — юзаси усимликлар билан кам копланганлиги сабабли шамол тупрокнинг юзасини зарарлайди.Айникса бу холат енгил кумок тупрокларда тез —тез юз бериб туради. Урганилган хужалик тупрокларининг —туси 0-19см кулранг,енгил кумок , 19- 30 см кулранг курук ‚30-43 см оч кулранг,43-73 см тук кулранг,73-100см кул ранг ‚кукимтир,механик таркиби асосан енгил кумок ва Урта кумок баъзан огир кумок ва енгил лойдан иборат. Огир кумокли тупрокларда сув-физик хосса нокулай, чунки бу тупрокларнинг сув сигими юкори, тупрокка ишлов бериш кийин хисобланади, Урта кумок тупроклар энг яхши унумдорликка эга булган тупрок булиб, бу тупрокларда хаво ва иссиклик меъёри яхши, сувни яхши утказади, намлик меъёрида озука моддаларга бой. Енгил кумок тупрокларда хам хаво ва иссиклик меъёри яхши, лекин унда нам ситгими паст, унумдорлиги кам. Сугориладиган утлоки тупрокларнинг физик хоссалари Усимликнинг Усиши ва ривожланишида мухим урин тутади, чунки тупрокдаги кимёвий ва биологик жараёнлар сув, хаво ва иссиклик меъёри тупрокнинг физик хоссаларига боглик. Урганилган худуд тупрокларининг солиштирма огирлиги 2,62-2,78г/см%, хажм огирлиги 1,35-1,47г/см“, говаклиги 38 дан 60% гача узгариб туради. Тупрокнинг гумус микдори 0,70 дан 1,30%, СО карбонатлар микдори 6-9%, азот, фосфор каби элементлар билан кам таъминланган. Урганилган - хУужалик тупроклари турли даражада шурланган — булиб, тупрокларнинг шурини ювиш натижасида кучсиз шурланган тупроклар шурланмаган тупроклар каторига киритилган. Тупроклар таркибидаги сувда осон эрийдиган тузлар микдорини камайтириш борасида тупрок мелиоратив тадбирлари ишлаб чикилиб, шурхоклар ва кумлар эгаллаган майдонлар камайтирилиб, кучли шурланган тупроклар ва шурхоклар маълум даражада кучсиз ва Урта шурланган ерлар каторига айлантирилган. ТГупрокнинг маданийлашганлик даражасини кутариш учун ишлаб чикилган тадбирга риоя килиб, кишлок хужалик экинлари экишда алмашлаб экишга ва агротехник тадбирларни тугри куллаш натижасида тупроклар унумдорлиги маълум даражада ошганлиги маълум булди. Урганилган хужалик тупроклари турли даражада шурланган булиб, шур ювиш муддатлари куз-киш ва -220-