128 5. Справочник по мелиорации. - М.: Росагропромиздат, 1989. 6. Зтейета Г..К., У1ойтап \У/.Е., Русгой О.\/. Модего Гапа Огаштаре. Р1ап- пте Резтеп апа Мапаретеп! оЁ АстсиИога! Огтатпаре Зузмет. Г.. 2004. УДК 631. 672. 2 Кичик напорли ресурс тежамкор сув кутаргичлар Дускулова Н., Абдурайимова Д. ТИМИ Йилдан — йилга энергия тежовчи сув кутаргич мосламаларга эхтиёж ошиб бормокда. Чунки насослар ёрдамида сув узатиш жуда катта маблагни талаб этмокда ва хамма вакт хам етарли самарадорликка эришиш мураккаб. Шунинг учун хам насоссиз сув кутариш мосламаларини яратиш долзарб масала булиб колмокда. Сувдан халк хужалигининг турли сохаларида фойдаланиш инсониятнинг кадимий фаолият шаклларидан хисобланади. Сувдан фойдаланиш, сув билан таъминланиш учун сунъий курилмалардан фойдаланиш эрамиздан уч минг Йиллар олдин бошланган. Бошланеич даврларда сув билан таъминланишда ёки етказиб беришда од- дий механизмлардан: сув кутаргич гилдираклардан, чумичли новлардан фойдала- нишган. Кейинчалик эса Архимед винти (эрадан олдинги 212 йиллар), поршенли насослар (ХП аср), марказдан кочма насослар (ХУШ) пайдо булган ва халк хужалигида кенг ишлатилиб келинмокда. Насослар ва сув билан таъминлашда ишлатиладиган машина ва курилмаларнинг янги авлодини яратиш ва улардан халк хужалигида фойдаланиш бутун жахонда ХХ асрга тутри келади. Мазкур маколада насоссиз сув кутариш мосламаларидан фойдаланиш имкониятларини куриб чикамиз. Энергия тежамкор гоялар асосида яратилган сув кутаргич курилмалари каторига куйидагиларни киритиш мумкин. Бу курилма (1 расм) иккита турли ба- ландликларда жойлашган ситимдан ва уларни Узаро туташтирувчи кувурлардан иборат. Курилмада сув сивим 2 нинг суриш кувури 5, сигим 2 ни тулдира бошлай- ди ва сифон 7 оркали куйила бошлайди. СУриш кувури 5 нинг, сифон 7 нинг сув Утадиган кисми юзасидан куп маротаба кичик булганлиги хисобига пастки сивим 2 да сув сатхи пасая боради. Сигим 2 да сув сатхининг пасайиши унинг юкори кисмида хавонинг сий- раклашувига олиб келади. Юкори ва пастки ситгимлар Узаро хаво узатиш кувури 3 билан туташтирилганлиги учун юкори сигимда хам хавонинг сийраклашувига олиб келади. Натижада суриш кувури 4 ва клапан & оркали юкори сигим сув билан тулатилади. Пастки сигим 2 бушагач, сифон тухтайди. Унга сув окиб келиб тула бошла- ганда, сигимдаги босим кутарилади, / сигимга Утади ва босим таъсирида клапан 9 очилиб суюклик босим кувурида ока бошлайди. Кейин цикл кайтарилади.