Хозирги вактда, мамлакатимиз ахолиси учун анъанавий озука махсулоти шоли хисобланади, бирок сув дефицити окибатида мамлакатни бундай мухим махсулот билан таъминлаш учун жуда куп тусиклар мавжуд. Шолини ишлаб чикариш уларни махсус сув хавзаларида, уларни яшаш шароитини таъминлашни талаб этиши бирлик махсулотга жуда катта сув харажатлари билан боглик. Шу билан бирга, сув хавзаларида куёш радиацияси таъсирида сув таркибидаги минерал тузларни бугланиб тупланиш жараёни содир булади. Бу жараён сувнинг сифати Узгариши туфайли шоличилик самарадорлигини камайишига, шунингдек сувни кейинги ишлатилишига тулик яроксиз булишига олиб келади. Шоличилик учун сув хавзалари гидравлик объектлар хисобланади. Табиатда сув-туз ва харорат режимларини ростлашни, сувни окизувчанлигини таъминлашдан бошка усуллари йук. Сувни окувчанлиги окимни гидравлик курсаткичларини Узгартириш билан белгиланади: сув хавзаларида сув окими сарфи ва чукурлиги сув-туз ва харорат режимларини ростлайди. Мазкур ишнинг долзарблиги аввалом бор турли халк хужалигига мулжалланган сув хавзаларидаги сувнинг керак булган харорат ва туз режимларини саклашга ёрдам берадиган сув окимининг оптимал гидравлик курсаткичларини аниклашдан иборатдир. Бу Узбекистон Республикаси иктисоди учун сувдан фойдаланиш ва сув истеъмоли самарадорлигини оширишига каратилган масалаларни ечишни мухим техник ечимидир. Цилиндр шаклидаги шоли чекларида хароратнинг таксимланиши Узгариши ва сувни харорат режимини таъминлаши хакидаги масалани куриб чикамиз. Шоли чекига Г „, хароратни О, сув сарфи келиб тушишини фараз килайлик. Натижада шоли чекида маълум вакт моментигача сув хажмини Уузгариши содир булмайди. Унда сув хажми ва хароратини баланси куйидаги тенглама буйича ифодаланади: 1 1 Ё Ё Ё т +т„ д„ -Т| о-Т | др -Та -Т д = 0 () 1о 1о 1 % % Ё бу ерда И/о - Г, Вакт моментида шоли чекидаги сувнинг хажми; И„ = [@испд; -бугланишга 0 1 кетган сув хажмининг йуколиши; И/ф„лтр =]@филтр&[ - сизилишга кетган сув хажмининг йуколиши; 0 1 ГА И, = _[@пра’г - чекга сувнинг окиб келиши; И рансп — [@транс„д[ - шоли ва бегона Утларни транспирация 0 0 Ё килишга кетган сув хажмининг йуколиши; И/От — '[@Отаіі - чекдан сувнинг окиб кетиши. 0 Шоли чекидаги сув хароратини Узгаришини келтириш учун иссиклик Утказувчанлиги маълум тенгламадан фойдаланилади [1, 2]: дТ дТ 2[дт 1дТ} Ь° 2Т — +(, —- =а'| — —Н |Е — — ОЁ Ог (2) г @у д° г Оу бу ерда (]:& - радиал тезлик; @)- шоли чекига сувнинг окиб келиши; / -айланиш радиуси лКг К буйича куриб чикилаётган марказдан нуктагача булган масофа; а - сувнинг иссиклик утказувчанлиги; Б - иссиклик радиацияси коэффициенти. Унда тенглама (2) куйидаги куринишни олади: дТ ‚ дТ 1дТ › ‚› 4 — = а — +———(а +Б —-° 3 Ог ё ду?° г Ог (@ 7[К) З) я ОТ дТ ^ дТ ёки ©5 - д2| ° Ог [дг2 ” дг} 4 2 бу ерда Я‚=1+Ь_2_ %2 а лКа