УДК 532.5:627.4 ОБШИРСОЙ ДАРЁСИ КИРЕОКЛАРИНИ ЕМИРИЛИШДАН САКЛАШ ВА ТОШ- ШАРТАЛЛАРНИ ОКИШИНИ КАМАИТИРИШ С.А. Маматов, Ф.И. Ибрагимов, К.Х. Акбарова (ТИМИ кошидаги ИСМИТИ) Обширсой дарёсининг узани, киргоклари ва ахоли яшаш Худудлари ерларининг ювилишини, тош- шагал окиши холатини киёсий тахлили ва олдини олиш тадбирлари. АсйПоп$ ате ойетеа оп Базе о] Ше апа!уз15 ЙПуатаийс рагатетег оп ртеуепйоп 0] Ше егохоп етауе!- ребЫе Бу Лоу о] е пуетБей уата ОБ5йтт5оу, И5 соаз! апа Госатеа оп Пет роршиатеа роти5. На основе анализа гидравлическых параметров предлагаются мероприятия по предотвращению размыва гравийно-галечниковым потоком русла реки Обширсой, её берегов и расположенных на них населенных пунктов. Обширсой дарёси нишаблигининг катталиги, сел-тошкин сувларининг содир бУулиши ва дарё киргогининг грунти тез ювилувчанлиги билан характерланади. Бунинг окибатида дарё ён- багирларининг емирилиши юзага келиб, дарё Узани Уз йуналишини Узгартиради ва дарё киреоклари якинидаги ахоли яшаш жойлари, экин майдонлари, сув хУужалиги объектларида ер кучкилари пайдо булади хамда дарё Узанининг тош-шагалга тУулиши ходисаси руй беради. Натижада емирилган дарё киргоклари ва тошга тулган дарё Узани оркали сув билан таъминланадиган сугориш майдонлари сув таъминотига катта зарар етказади. Шунинг учун Обширсой киреокларини емирилишдан асраш, асосан дарёнинг ахоли яшаш жойларига якин киртокларини ювилиб кетишини олдини олиш мухим вазифалардан бири саналади. Обширсой дарёси хавзасининг тубида харакат килувчи окизикларнинг асосий кисми йирик заррали тош ва шагалллардан иборат. Бундай йирик Улчамли окизикларни харакатга келтира олиш учун сув окимининг тезлиги хам катта булади. Катта тезлик билан харакатланувчи тош-шагаллар катта кучга эга булади ва сой Узани, киргокларини емирилиши ва бузилишига олиб келади. Шагал- тошлар асосан тугри чизикли харакатда бУулади, айрим холларда, яъни нопризматик Узанларда уларнинг харакати бир киргокдан бошка киргокка караб йУналган булиши хам мумкин. Тош- шагалнинг харакати унинг юкори ва пастки кисмларига окимнинг карама-карши йуналган кундаланг тезликлари таъсир килиши окибатида канал тубида ва айланма куринишлда булади. Тадкикот доирасида Обширсой дарёсида дарёнинг туби ва киргокларини ювилишидан ташкари, дарё тубининг чукурлашиб кетганлиги сабабли дарёга якин булган сув хавзаларидан булок сувларининг дарё киргокларидан сизилиб чикиши хам кузатилди. Бундай ходисалар сой киргокларини ювилиши ва унинг Упирилиб тушишига сабаб булмокда. Обширсойнинг нишаблиги юкори булганлиги сабабли оким тубида харакат килаётган тош- шагаллар Узаннинг янада емирилиши ва унинг чукурлашишига, бу тош-шакаллар сойнинг куйи кисмида йигилишига олиб келиши аникланди. Кузатувлар натижаларига кура сой тубида жойлашган тошларнинг диаметри 1 см дан 25 см ни ташкил килди. Сув сарфи 30 м`/с бУлганда, сувнинг 1.0 м° да окаётган тош-шагални микдори 0,06 ташкил этади. Шунга асосан сойдан бир сутка давомида оким билан бирга окиб Утган тош-шагални микдори куйидагича булади: О: и-г = 30.0,06-86400 = 161355 м° 1=86400 - (1 сутка) и = 0,06 - хисоб буйича ©О=30 м’/с Бундан кУриниб турибдики, бир суткада сойдан оккан сувнинг микдори 2 592 000 м* булса, шундан 161 355 м° ни тош-шагал ташкил килади. Агарда сойдан 120 м’/с микдорида сув Утаётган бУлса, бир суткада сойдан куйидагича тош- шагал окиб Утади: О-и-1=120-0,10-86400 = 1084717 м°