юкори кисмида сув юзасининг кутарилиши ва сувнинг димланиб окишига олиб келади. Иншоотнинг куйи кисмида, сув маълум тушганлиги сабабли, окимни кисман тезлашганлиги кузатилади. Иншоотнинг юкори кисмида сув димланиб окканлиги туфайли окимнинг тезлиги камаяди, оким билан бирга келган кум ва лойкалар сув тубига чукади ва уларнинг тупланиши натижасида Узан тубининг кутарилиш жараёни кузатилади. Бу жараён иншоотнинг юкори кисмида сувнинг тезлиги кум ва лойкаларнинг олиб кетиш даражасига кутарилганча давом этади. Иншоотнинг куйи кисмида, иншоотдан тоза сув тушганлиги ва сув тезлигининг бироз кутарилганлиги сабабли дарё Узанининг ювилиши ва тубининг пасайиш жараёнига олиб келади. Бу жараён сув окимининг тезлиги кум ва лойкаларнинг олиб кетаолмаслик даражасига ёки юкоридан оким кум-лойкаларга туйинган холда тушиши пасайганча давом этади. Дарё Уузанида иншоотлар таъсирида юкорида айтиб Утилган Узгариш жараёнлари дарё атроф мухитига салбий таъсир курсатади. Бу салбий таъсирларни олдини олиш ва уларга карши чора-тадбирлар ишлаб чикиш, олдиндан курилган иншоотларни Урганиб чикишни такозо этади. Иншоотлар таъсирида дарё Узанда буладиган жараёнларни билиш максадилда, Амударёда курилган Тахиатош ва Туямуйин иншоотлари Урганиб чикилди. Амударёнинг куйи кисмида, Каракалпогистон Республикасида жойлашган каналларга сув олишни яхшилаш максадида, биринчи Тахиатош иншооти курилган. Бу иншоот сув юзасини 2- 3 метр баландликка кутариб беради. Тахиатош иншоотида кечадиган жараённи Урганиш максадида 1973-1982, 1999 йилларда САНИИРИнинг Узан ва Каракалпогистон бУулимлари кузатув ишларини олиб борган (улчаш ишларини УзГидромет ташкилоти билан). Мана шу ташкилотларни маълумотларини Урганиб чикиш шуни курсатдики Тахиатош иншооти дастлабки ишга тушган даврда, 1974—1977 йилларда дарёда кам сувлик кузатилиб, лойкаларнинг чукиши тезлашиб ва унинг микдори 16236 минг м° га етди ва бу курсатгич юкори кисмнинг сув саклаш микдорини 40,5 % ни ташкил килди. Сув саклаш микдори 40,1 млн. м° ни ташкил этади. 1928 йилда дарёда куп сувлик булди ва шу Йили 6323 минг м° лойкани иншоотнинг юкори кисмидан иншоотни пастки кисмига ювиб олиб кетди. 1978 йил ноябр ойида, иншоотнинг юкори кисмида колган лойка микдори 9913 минг. м° гача камайди. 1979 йил охирида сув микдори 1978 йилга нисбаттан анча кам булса хам 1974-1977 йилгига нисбатан купрок булди, лойка чукиш Утган йилларга нисбаттан кУупаймади. 1980 — 1982 йилларда дарёда кам сувлик кузатилди ва 1982 йил сентябр ойига келиб лойка микдори иншоотнинг юкори кисмидан энг юкори даражага, яъни 17820 минг. м° ни ташкил эТДИ. Иншоотнинг юкори кисмида чукинди лойка куплиги Узан тубининг кутарилишига олиб келди ва 1977 йилга келиб кутарилиш 1,5 м ташкил этди. Кейинги Йилларда дарё сувининг микдорига караб, сув куп Йилларда дарё тубининг бироз пасайганлиги ва сув кам йилларда эса дарё тубининг бироз кутарилганлиги кузатилди. 1980 йилларга келиб дарё тубининг узгармас микдори анча баркарорлашганлиги кузатилди. Тахиатошн иншоотининг куйи кисмида дарё тубининг ювилиши ва Узаннинг чукурлашиши кузатилди. Иншоот ишга тушган дастлабки 1974—1976 йилларда дарё тубининг ювилиши окибатида, тубининг сатх нуктаси 70,00 метр дан 68,00 метргача пасайди. Кейинги йилларда дарё тубининг узгариши 69,00—70,00 метр даражасида булди. Туямуйин сув иншооти ишга тушгандан бошлаб (1982 йил) дарё тубида яна ювилиш кузатилди ва унинг чукурлиги 68,00 метргача пасайди. Бу даврда илгарги даврга караганда дарёдаги ювилиш камрок даражада булди. 198$ йили дарёда серсувлик кузатилди ва тубининг кутарилишига олиб келди, кутарилиш нуктаси 71,00 метргача булди. 1990 — 1995 йилларда дарё тубининг Узгариши 68,00-69,90 метр нукталарда булган булса, кейинги йЙилларда дарё туби чукурлиги 67,00-68,00 метр нукталарда булди. Кейинги - 136 -