54  Научные  сообщения  Вақ ф  ерлар,  мулкларнн  бошцарнш,  ремонт  қ илиш,  йнғ илган  мяблагни  кераклм  жойларга  сарфлаш,  ксладнган  длромлднинг  клмайиб  кетмаслиги,  умумағ г  хўжалик  ИШЛаринн  м;|драса1гинг  мутавплиси  бошқ аргап.  Мадраса  ихтнёрига  берилган  ерлар,  дўкон,  карвон  сарон.  тегирмон,  тасдиқ ллнгаи  ^пақ фнома»  асоснда  қ ози  томонидан­ расмнйлаштирилган.  Вақ фномадзп  тншқ лри  «восихи»  па  *инолтнома»лар  булган22.  1866  пил  маълумотига  асосам.  Тошкент  шаҳ ридаги  мадрасаларнннг  вақ р  ерлар.ғ   С615 танобнп  ташкнл  қ нлган23.  1892  Гшлда  бутун  Туркистон  ўлкаси  бўйича  вақ ф  даромади  140923  сўмни  таш­ кнл  қ илган,  шундан  Тошкент  мадрасаларининг  даромади  10740  сўмни  ташкил'  этгзн14.  Вак,ф  ҳ нссбндан  энг  говори  даромад  олувчи  Мадраса  Хўжа  Лхрор  ҳ исобланиб,  ўртача  Гшлнга  3100  сўмни  ташкнл  қ нлган25.  Даромадпинг  ўндаи  бир  қ нсминн  мутавали  олган,  ундан  3  киемн  мударрисга,.  қ олганн  талабалар,  н.мом,  фаррош,  сартарош  ва  бошкаларга  тақ симланган.  Мадрасаларда  мударрнслар,  мутавалилар,  қ ознлзр,  имомлар,  қ исқ аси  жоҳ ил  ва  фанатиклардан  нборат  бнр  I уруҳ   кншилар  етншнб  чиқ арди.  Шубҳ асиз,  мадраса­ ларда  ўқ нганлар  орасидан  айрим  талантлн  шоирлар,  илғ ор  мутафаккирлзр  ва  замо­ пасининг  маърифатпарвар  ходимлари  етишиб  чиқ ди.  Масалан,  Ахмад  Дониш,  Муқ и­ мий,  Фурқ ат  ва  бошқ алар.  Булар  машҳ ур  тарақ қ ийпарвар  арбоблар  даражасига  кутарилдилар26.  Ҳ атто  кейинги  йилларда  халн;  маорифини  ривожлантиришга  салмокли  ҳ исса:  "қ ўшган  педагоглар  мадрасаларда  таҳ сил  кўрганлар.  Булардан  бнрн  рус­тузем  мактаб­ лари  учун  чнкарнлган  дастлабки  алифбени  (устоди—аввал)  автори  Сайд" Расул  Сайд  Азнзовдир.  У  1900  йилда  Махмуд  дастурхончи  мадрасасини  тугатиши  билан  бир­ •вақ тда  Тошкентдаги  биринчн  рус­тузем  мактабинн  битиргэнлиги  ҳ ақ идаги  гувоҳ но­ манп  ҳ ам  олдн.  Шундан  кенин  ўзи  ўқ иган  рус­тузем  мактабида  узбек  группасига  даре  бердн.  1904  йил  сентябрдан  Туркистон  ўқ итувчилар  семинариясида  узбек  тилида  амалнй  машгулотлар  олиб  борди.  А.  Н.  Самойлович  ва  В.  В.  Бартольддек  улкан  шарқ шунос  олимларнинг  яқ ин  дўсти  бўлган  Сайд  Азизов  1910  йили  Москва,  Петер­ бург  шаҳ арларига  бориб  ўқ .ув  юртларининг  иш  тажрибалари  билан  танишган.  «Раҳ ­ барн  форсий»  дарелигииинг  муаллифи  тошкентлик  Мух,аммад  Расулов  Расулий  (1884—1935)  Бегларбеги  мадрасасида  ўқ иб  юрган  давридаеқ   муфтилик  вазифасини  ҳ ам  бажарар  эди.  1907  йилдан  Бешёғ оч  даҳ асидаги  Арпапоя  маҳ алласида  ташкил  қ илинган  4­рус­тузем  мактабининг  узбек  синфлзрида  даре  берди,  мактаблар  учун  дарелик  китоблар  яратди.  XIX  аернинг  1870—1890  йилларкдаги  Туркистон  халқ   маорифини  мадрасалар  мисолида  урганар  эканмиз,  уларда  асосан  диннй  маълумотлар  берилишига  к.арамай,  юқ орида  кўрсатилганидек  таниқ ли  олимлар  шоирлар  етишиб  чиқ ди.  Ушбу  фактлар  мадрасаларнинг  ўз  даврига  ннсбатан  диний  олий  мактаб  ролини  ўтаганлигидан  дало­ лат  беради.  Бироқ ,  халқ   оммасининг  барча  табақ алари  мадрасаларда  ўқ иш,  илм  олиш/  имкониятидан  махрум  эди,  унинг  эшиклари  аксари  бойларнинг  фарзандлари  учун  очиқ   эди.  Фақ ат  Улуғ   Октябрь  шарофати  билан  меҳ наткаш  халқ   фарзандлари  ҳ ар  томонлама  ва  чуқ ур  билим  олиш  имкониятига  эга  бўлди.  Ш. Ш.  Исмоилок  22  К­  К.  П а л е н .  Отчет  по  ревизии  учебного  дела  Туркестанского  края,  СПб.,.  1910,  стр.  120.  23  УзССР  М.  Д.  архиви.  ф. 36, он.  1, д.  2819, л. 216.  24  УзССР  М. Д.  архиви,  ф. 47, оп.  1, д. 353, л. 232.  25  К­  К.  П а л е н .  Отчет  по  ревизии  учебного  дела  Туркестанского  края,  СПб.,  1910, стр.  120.  ге  И.  М.  М ў м и н о в .  Танланган  асарлар,  1­том,  Тошкент,  1969,  174—175­бетлар.  КОШБЕГИ,  А  НЕ  КУШБЕГИ  (К  истории  установления  власти  кошбеги  в  Бухарском  ханстве)  В  период  правления  последних  аштарханидских  (джанидских)  государей  в  Бу­ харском  ханстве  начинается  возвышение  власти  кошбеги,  который,  будучи  начальни­ ком  ставки  ханских  войск,  имел  под  своей  командой  вооруженные  силы  страны  !г  пользовался  огромным  влиянием  в  государстве.  В  научной  литературе  до  последнего1  времени  бытовало  мнение,  что  происхождение  термина  «кошбеги»  связано  с  птичьей  охотой,  поскольку  лицо,  ведавшее  ханской  соколиной  охотой,  называлось  кушбеги­